ධර්මයෙහි ත්රිශික්ෂාව: සීල, සමාධි, පඤ්ඤා
බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්රේෂ්ඨ ධර්මයෙහි, සියලු සත්වයන්ගේ දුකින් මිදීමට මාර්ගය ලෙස හඳුන්වා දෙනු ලබන්නේ ත්රිශික්ෂාව නම් වූ මූලික ඉගැන්වීමයි. මෙම ත්රිශික්ෂාව යනු සීල, සමාධි, පඤ්ඤා යන ත්රිවිධ ශික්ෂාවන්ගෙන් සමන්විත වූ මහා මාර්ගයකි. එය කෙලෙස් දුරු කොට නිර්වාණය සාක්ෂාත් කර ගැනීම සඳහා අත්යවශ්ය පදනම සපයයි. සාමාන්ය පාඨකයන්ට පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකි වන පරිදි, මෙම ධර්ම කරුණු විග්රහ කිරීම මෙහි අරමුණයි.
1. ත්රිශික්ෂාව යනු කුමක්ද?
ත්රිශික්ෂාව යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ධර්මයෙහි ඉගෙන ගත යුතු තුන් වැදෑරුම් ශික්ෂාවන්ය. එය දුකින් මිදීමට අනුගමනය කළ යුතු මූලික මාවතයි. මෙම තුන එකිනෙකට සම්බන්ධ වී, එකක් අනෙකක් පෝෂණය කරමින්, අවසානයේ විමුක්තිය කරා ගෙන යයි.
- සීල (ශික්ෂාව): යහපත් හැසිරීම, සදාචාරය, පංචශීලය වැනි නීති රීති පිළිපැදීම.
- සමාධි (මානසික ඒකාග්රතාව): සිත එක අරමුණක තබා ගැනීම, මානසික ස්ථාවරත්වය.
- පඤ්ඤා (ප්රඥාව): දේවල් යථා ස්වභාවයෙන් දැකීම, අවබෝධය, ඥානය.
මෙම තුන එකිනෙකට අත්යවශ්ය අතර, එකක් නොමැතිව අනෙකක සම්පූර්ණත්වය ළඟා කර ගත නොහැකිය. යහපත් හැසිරීමෙන් තොරව සමාධියක් ඇති කර ගත නොහැකි අතර, සමාධියෙන් තොරව ප්රඥාව වර්ධනය කර ගත නොහැකිය. එමෙන්ම, ප්රඥාවෙන් තොරව සීලය හා සමාධිය නිසි ලෙස පවත්වාගෙන යාම අපහසුය.
2. අතිශීලශික්ෂාව (සීලය)
අතිශීලශික්ෂාව යනු උසස්ම සීල ශික්ෂාවයි. එය සදාචාරාත්මක හැසිරීම්, වැරදි ක්රියාවන්ගෙන් වැළකීම, සහ යහපත් ගුණධර්ම වර්ධනය කිරීම අරමුණු කර ගනී. අපගේ ශරීරය, වචනය, සහ සිත යන තුනම පිරිසිදු කිරීම සීලයෙහි අරමුණයි. විවිධ මට්ටම්වල සීලයන් පවත්නා අතර, ඒවා පුද්ගලයාගේ තත්වය හා අභිප්රාය අනුව වෙනස් වේ.
පංචශීලය (සිල්පහ):
ගිහි පැවිදි සැමට පොදු වන මූලික සීලය මෙයයි. එය පහත සඳහන් කරුණු වලින් සමන්විත වේ:
- පණ නැති සත්ත්වයන්ට හිංසා කිරීමෙන් වැළකීම (අහිංසා).
- නොදුන් දෙයක් ගැනීමෙන් වැළකීම (අදත්තාදානා).
- කාම මිථ්යාචාරයෙන් වැළකීම.
- මුසාවාදායෙන් වැළකීම.
- මත්පැන් හා මත්ද්රව්ය භාවිතයෙන් වැළකීම.
පංචශීලය යනු හුදෙක් නීති රීති සමූහයක් නොවේ. එය අන් අයට හානියක් නොකිරීම, සාමූහික යහපත, සහ පුද්ගලික පාරිශුද්ධිය උදෙසා අනුගමනය කළ යුතු ජීවන මාර්ගයකි.
අෂ්ඨාංග සීලය (අටසිල්):
මෙය විශේෂයෙන් උපෝසථ දිනයන්හිදී ගිහි භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් අනුගමනය කරනු ලබන සීලයකි. එය පංචශීලයට අමතරව තවත් කරුණු තුනක් අඩංගු වේ:
- පංචශීලය.
- වැරදි වේලාවට ආහාර ගැනීමෙන් වැළකීම (විෂම සේනාසන).
- නැටීම්, ගැයීම්, සංගීතය, හා විනෝදයන්ගෙන් වැළකීම (නච්චගීතවාදිත විසුකදස්සනා).
- උසස්, විසිතුරු ආසන මත හෝ ඇඳ මත හිඳීමෙන් හා සැතපීමෙන් වැළකීම (මාලගන්ධ විලේපන ධාරණ මණ්ඩන විභූසනා).
අටසිල් සමාධිය හා ප්රඥාව වර්ධනයට උපකාරී වන අතර, මනස වඩාත් පිරිසිදු කිරීමට අවස්ථාව සලසයි.
දශශීලය (දසසිල්):
මෙය සාමාන්යයෙන් ශ්රමණ භාවයට පත්වන තරුණ හිමිවරුන් විසින් අනුගමනය කරනු ලබන සීලයයි. එය අටසිලයට අමතරව තවත් කරුණු දෙකක් අඩංගු වේ:
- අටසිල්.
- රන්, රිදී ආදිය පිළිගැනීමෙන් වැළකීම (ජාතරූප රජත පටීහණා).
- සිතාමතා මරා දැමීමෙන් හා අන් අයට මරා දැමීමෙන් වැළකීම (අකාල භොජනා).
දසසිල් පැවිදි ජීවිතයේ අත්යවශ්ය අංගයක් වන අතර, භෞතික දේහය හා සිත වඩාත් පිරිසිදු කරගැනීමට උපකාරී වේ.
භික්ෂු සීලය (පාතිමෝක්ඛ සංවර සීලය - 227):
පූර්ණ වශයෙන් පැවිදි වන භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් අනුගමනය කරනු ලබන අතිශයින්ම විස්තීරණ සීලය මෙයයි. එය 'පාතිමෝක්ඛ' නම් වූ ශික්ෂා පද 227 කින් සමන්විත වේ. මෙම සීලය භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ශාරීරික, වාචික, හා මානසික හැසිරීම් වල සෑම අංශයක්ම ආවරණය කරයි. එය භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ජීවිතය පිරිසිදු, විනයගරුක, සහ ධර්මයෙහි පිහිටුවා තබා ගැනීමට උපකාරී වේ.
සීලය යනු අපගේ හැසිරීම් වලට පමණක් සීමා වූ එකක් නොවේ. එය අපගේ සිතේ ආශාවන්, වෛරය, හා මිත්යාවන් පාලනය කිරීමට ද උපකාරී වේ. සීලයෙහි ස්ථාවර වීමෙන් සිත සන්සුන් වන අතර, සමාධිය වර්ධනයට මඟ පාදයි.
3. අතිචිත්තශික්ෂාව (සමාධිය)
අතිචිත්තශික්ෂාව යනු උසස්ම චිත්ත ශික්ෂාවයි. එය සිතෙහි ඒකාග්රතාවය, මානසික ස්ථාවරත්වය, හා අභ්යන්තර සාමය ළඟා කර ගැනීම අරමුණු කර ගනී. සමාධිය යනු සිත විවිධ රාග, ද්වේශ, මෝහ ආදී කෝලහල වලින් මුදා, එකම අරමුණක තබා ගැනීමයි.
සමාධිය:
සමාධිය යනු සිතෙහි එකඟතාවයයි. එය විවිධ අරමුණු පිළිබඳව සිත විසිරී යාමෙන් තොරව, එකම අරමුණක රඳවා තබා ගැනීමේ හැකියාවයි. සමාධිය ඇති වූ විට සිතෙහි පැහැදිලි බවක්, සන්සුන් බවක්, හා තීක්ෂ්ණ බවක් ඇති වේ.
ජේවන (ධ්යාන):
ධ්යාන යනු සමාධියෙහි අතිශයින්ම උසස් අවස්ථාවන්ය. මේවා මනසෙහි ගැඹුරු ඒකාග්රතාවය හා අභ්යන්තර සතුට ළඟා කර දෙන තත්වයන්ය. බෞද්ධ ධර්මයේ, ආර්ය ධර්මයන් කරා ළඟා වීමට ධ්යාන ඉතා වැදගත් වේ. ධ්යාන සතරක් (රූප ධ්යාන) හා අරූප ධ්යාන සතරක් වශයෙන් මේවා වර්ගීකරණය කෙරේ.
- පඨම ධ්යානය: විතර්ක, විචාර, ප්රීති, සුඛ, එකග්ගත.
- දුතිය ධ්යානය: ප්රීති, සුඛ, එකග්ගත.
- තතිය ධ්යානය: සුඛ, එකග්ගත.
- චතුර්ථ ධ්යානය: උපෙක්ඛා, එකග්ගත.
ධ්යාන ළඟා කර ගැනීමෙන් සිතෙහි ඇති කෙලෙස් දුරු වී, මානසික පැහැදිලි බවක් ලැබේ.
ශමථ කර්මස්ථානය:
ශමථ යනු 'සන්සුන් කිරීම' හෝ 'නිවාරණය' යන්නයි. ශමථ කර්මස්ථානයන් යනු සිතෙහි ඇති කෙලෙස් හා කෝලහල සන්සුන් කර, සමාධිය වර්ධනය කර ගැනීම සඳහා භාවිතා කරන භාවනා ක්රමවේදයන්ය. විවිධ ශමථ කර්මස්ථාන පවත්නා අතර, ඒවා අතර ආනාපානසතිය (හුස්ම ගැනීමේ භාවනාව) වඩාත් ප්රචලිත හා ඵලදායී එකකි.
ශමථ භාවනාවෙන් සිතෙහි ඇති නොසන්සුන්කම, ආශාවන්, හා වෛරය පාලනය කර ගත හැකිය. එය සිතෙහි ස්ථාවරත්වය හා පැහැදිලි බවක් ඇති කරන අතර, පඤ්ඤා වර්ධනයට සුදුසු පසුබිමක් නිර්මාණය කරයි.
4. අතිපඤ්ඤශික්ෂාව (පඤ්ඤාව)
අතිපඤ්ඤශික්ෂාව යනු උසස්ම පඤ්ඤා ශික්ෂාවයි. එය ලෝකයෙහි යථා ස්වභාවය අවබෝධ කර ගැනීම, සත්යය දැකීම, හා අවිද්යාව දුරු කිරීම අරමුණු කර ගනී. පඤ්ඤාව යනු ඥානය, අවබෝධය, හා විදර්ශනාවයි.
පඤ්ඤාව මූලික වශයෙන් තුන් ආකාරයකට බෙදා දැක්විය හැක:
- ශ්රැතමයාපන්නා (සූතමය පඤ්ඤාව): අසන ලද, කියවන ලද, හෝ අසා දැනගන්නා ලද ඥානය. මෙය බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දේශනා, ධර්ම ග්රන්ථ, හා විද්වතුන්ගෙන් ලබන දැනුමයි. මෙය පඤ්ඤාවෙහි පළමු පියවරයි.
- චින්තාමය පඤ්ඤාව: අසා දැනගත් දේ පිළිබඳව ගැඹුරින් සිතා, තර්කානුකූලව අවබෝධ කර ගැනීම. මෙය ඉගෙන ගත් ධර්මය පිළිබඳව මෙනෙහි කිරීමෙන් ඇතිවන ඥානයයි.
- භාවනාමය පඤ්ඤාව: අසා, සිතා අවබෝධ කර ගත් දේ සත්යය වශයෙන්ම අත්දැකීමෙන් හා ධර්මයෙහි සාක්ෂාත් කිරීමෙන් ලබන ඥානය. මෙය විදර්ශනා භාවනාවෙන් හා ධ්යාන අත්දැකීම් වලින් ලබන ඥානයයි. එය සත්යයෙහි මුදුන් මල්කඩයි.
සත්යය අවබෝධ කර ගැනීම, දුක්ඛ, අනත්ථ, අනිච්ච යන ත්රිලක්ෂණයන් යථා ස්වභාවයෙන් දැකීම, හා කෙලෙස් දුරු කිරීම පඤ්ඤාවෙහි අරමුණයි. අර්හත් ඵලය ළඟා කර ගැනීම පඤ්ඤාවෙහි පරම පුරුෂාර්ථයයි.
5. සීල, සමාධි, පඤ්ඤා අතර සම්බන්ධතාවය
සීල, සමාධි, පඤ්ඤා යන ත්රිශික්ෂාව එකිනෙකට අත්යවශ්යයෙන්ම සම්බන්ධ වී පවතී. ඒවා එකක් අනෙකක් පෝෂණය කරමින්, අවසානයේ විමුක්තිය කරා ගෙන යයි.
- සීලය සමාධියට පදනම වේ: යහපත් හැසිරීම්, වැරදි ක්රියාවන්ගෙන් වැළකීම, සිතෙහි සන්සුන් බවක් ඇති කරයි. මෙය සමාධිය වර්ධනයට සුදුසු පසුබිමක් සපයයි. සීලය නොමැතිව සිතෙහි කැළඹීමක් පවතින අතර, සමාධියක් ඇති කර ගැනීම අපහසුය.
- සමාධිය පඤ්ඤාවට පදනම වේ: සිතෙහි ඒකාග්රතාවය හා ස්ථාවරත්වය ඇති වූ විට, ලෝකයෙහි යථා ස්වභාවය පැහැදිලිව දැකීමේ හැකියාව වර්ධනය වේ. සමාධියෙන් තොරව සිත විසිරී යන අතර, සත්යය අවබෝධ කර ගැනීම අපහසුය.
- පඤ්ඤාව සීලය හා සමාධිය ශෝධනය කරයි: යථාර්ථය පිළිබඳ අවබෝධය (පඤ්ඤාව) සීලය හා සමාධිය නිවැරදි දිශාවට යොමු කිරීමට උපකාරී වේ. නිවැරදි අවබෝධය ඇති විට, සීලය හා සමාධිය වඩාත් ඵලදායී වේ.
එයින් පෙනී යන්නේ, ත්රිශික්ෂාව යනු අඛණ්ඩ චක්රයක් බවයි. සීලය සමාධියට, සමාධිය පඤ්ඤාවට, සහ පඤ්ඤාව යළිත් සීලය හා සමාධිය වඩාත් ශක්තිමත් කිරීමට උපකාරී වේ. මෙම චක්රයෙහි ගමන් කිරීමෙන්, අවසානයේ නිවන සාක්ෂාත් කර ගත හැකිය.
6. ජීවිතයෙහි ත්රිශික්ෂාව යෙදවීම
ත්රිශික්ෂාව යනු භාවනා ශාලාවලට පමණක් සීමා වූ එකක් නොවේ. එය අපගේ එදිනෙදා ජීවිතයේ සෑම අංශයකටම යෙදවිය හැකි, ප්රායෝගික ධර්මයකි.
- සීලය: අපගේ දෛනික කටයුතුවලදී, අන් අයට හානි නොකිරීම, සත්යය කීම, අනුන්ගේ දේට අත නොගැසීම, කාම මිථ්යාචාරයෙන් වැළකීම, හා මත්ද්රව්ය භාවිතයෙන් වැළකීම ආදී පංචශීලය පිළිපැදීම. අනුන්ගේ යහපත ගැන සිතීම, කරුණාව, මෛත්රිය, ධර්මිෂ්ඨකම ආදී ගුණ ධර්මයන් වර්ධනය කර ගැනීම.
- සමාධිය: අපගේ කාර්යයන්හිදී අවධානයෙන් කටයුතු කිරීම, සිත විසිරී යාමෙන් තොරව එක අරමුණක යෙදවීම. දෛනික ජීවිතයේදී සුළු සුළු වේලාවන් හෝ භාවනාව සඳහා යොමු කිරීම. නිදසුනක් ලෙස, ආහාර ගන්නා විට ආහාරය කෙරෙහිම අවධානය යොමු කිරීම, ගමන් කරන විට ගමන කෙරෙහිම අවධානය යොමු කිරීම.
- පඤ්ඤාව: අප මුහුණ දෙන ගැටළු හා තත්වයන් පිළිබඳව ගැඹුරින් සිතා, තර්කානුකූලව විසඳුම් සෙවීම. සිදුවීම්වල යථා ස්වභාවය අවබෝධ කර ගැනීමට උත්සාහ කිරීම. ධර්ම කරුණු පිළිබඳව සිතා, ඒවා ජීවිතයට යොදා ගැනීම.
මෙලෙස ත්රිශික්ෂාව එදිනෙදා ජීවිතයට යොදා ගැනීමෙන්, අපගේ ජීවිතය වඩාත් අර්ථවත්, සාමකාමී, හා සතුටින් පිරි එකක් කර ගත හැකිය. අපගේ හැසිරීම්, සිතුවිලි, හා ක්රියාවන්හි වෙනසක් ඇති කර ගත හැකිය.
7. ත්රිශික්ෂාව හා අෂ්ඨාංගික මාර්ගය
බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද අෂ්ඨාංගික මාර්ගය (නිවන් මාර්ගය) ත්රිශික්ෂාවෙහිම විස්තීර්ණ ස්වරූපයකි. ත්රිශික්ෂාව යනු මූලික ආකෘතිය වන අතර, අෂ්ඨාංගික මාර්ගය එය වඩාත් විස්තාරණය කරයි.
- සීලයට අයත්:
- සම්මා වාචා (නිවැරදි කීම): මුසාවාදා, පරුෂ වචන, කේලාම්, හා අනවශ්ය සංවාද වලින් වැළකීම.
- සම්මා කම්මන්ත (නිවැරදි ක්රියාව): ඝාතනය, සොරකම, හා කාම මිථ්යාචාරයෙන් වැළකීම.
- සම්මා ආජීව (නිවැරදි ජීවිකාව): ධර්මිෂ්ඨ ආකාරයෙන් ජීවත් වීම, අන් අයට හානි නොවන වෘත්තියක් කිරීම.
- සමාධියට අයත්:
- සම්මා වායාම (නිවැරදි වීර්යය): නූපන් අයහපත් දේ නොඋපදීමට, උපන් අයහපත් දේ දුරු කිරීමට, නූපන් යහපත් දේ උපදවා ගැනීමට, උපන් යහපත් දේ වර්ධනා කර ගැනීමට උත්සාහ කිරීම.
- සම්මා සති (නිවැරදි සිහිය): ශරීරය, වේදනා, සිත, හා ධර්මය පිළිබඳව සිහියෙන් සිටීම.
- සම්මා සමාධි (නිවැරදි සමාධිය): සිත එක අරමුණක තබා ගැනීම, ධ්යාන ළඟා කර ගැනීම.
- පඤ්ඤාවට අයත්:
- සම්මා දිට්ඨි (නිවැරදි දැක්ම): සතර සත්යය, කර්මය, ධර්මය පිළිබඳව නිවැරදි අවබෝධය.
- සම්මා සංකප්ප (නිවැරදි කල්පනාව): කාම සංකප්ප, ව්යාපාද සංකප්ප, හිංසා සංකප්ප වලින් වැළකීම, ඊට ප්රතිවිරුද්ධව නික්කමන, අව්යාපාද, අහිංසා යන සංකල්ප වර්ධනය කර ගැනීම.
අෂ්ඨාංගික මාර්ගය යනු ත්රිශික්ෂාවෙහිම ප්රායෝගික ක්රියාත්මක කිරීමකි. සීලය, සමාධිය, පඤ්ඤාව යන තුනම අෂ්ඨාංගික මාර්ගයෙහි අන්තර්ගත වී පවතී. මෙම මාර්ගයෙහි ගමන් කිරීමෙන්, කෙලෙස් දුරු කොට, නිවන සාක්ෂාත් කර ගත හැකිය.
නිගමනය
ත්රිශික්ෂාව (සීල, සමාධි, පඤ්ඤා) යනු බුදුසමයෙහි මූලික හා අත්යවශ්ය ඉගැන්වීමයි. එය සත්වයන්ගේ දුකින් මිදීමට, සදාචාරාත්මක ජීවිතයක් ගත කිරීමට, මානසික සාමය ළඟා කර ගැනීමට, හා අවසානයේ නිවන සාක්ෂාත් කර ගැනීමට මාර්ගය සලසයි. මෙම ධර්ම කරුණු පිළිබඳව ගැඹුරු අවබෝධයක් ලබා, එදිනෙදා ජීවිතයට යොදා ගැනීමෙන්, අපගේ ජීවිතය වඩාත් අර්ථවත් හා සාර්ථක කර ගත හැකිය. ත්රිශික්ෂාව යනු හුදෙක් න්යායක් නොවේ, එය සත්යය කරා ගෙන යන ජීවන මාර්ගයයි.